Ganymedes 1 - een terugblik

De Ganymedes-reeks ontstond in 1976, in een tijd waarin Nederlandstalige sciencefiction nog geen vanzelfsprekend podium had. Het eerste deel verscheen als Bruna SF-jaarboek en wilde vooral laten zien dát het genre hier bestond, dat er auteurs waren die speculeerden en vervreemdden, zij het vaak voorzichtig. Ganymedes bood een verzamelplaats: geen manifest, geen stroming, maar een staalkaart. De vroege bundels tonen schrijvers die experimenteren binnen smalle marges, met korte verhalen die hun ideeën eerder aanduiden dan uitwerken, en die zelden de lezer bij de keel grijpen. De nadruk ligt op het concept, de gedachteoefening, het kleine morele haakje.

Die terughoudendheid is begrijpelijk. De Nederlandstalige fantastische literatuur van de jaren zeventig stond nog in de schaduw van Angelsaksische voorbeelden en van een literaire cultuur die wantrouwig stond tegenover genre. Veel verhalen uit Ganymedes 1 zijn beheerst, soms bijna bescheiden, en zoeken hun kracht in ironie, psychologische frictie of een enkel vervreemdend detail. Het einde komt vaak vroeg, net wanneer de consequenties interessant worden.

Wie deze bundel leest naast recente Ganymedes-delen of hedendaagse bundels als EdgeZero, ziet hoe sterk het veld is verschoven. Moderne verhalen zijn minder voorzichtig. Ze zijn explicieter politiek, lichamelijker, donkerder van toon. Wereldbouw is geen bijzaak meer maar een dragend element; technologie en systeemdenken worden concreet uitgewerkt. Waar de vroege Ganymedes-verhalen vragen stellen en vervolgens zwijgen, trekken moderne auteurs de lijn door en tonen wat breekt, ontspoort of verloren gaat.

Toch is de verwantschap onmiskenbaar. De argwaan tegenover vooruitgang, de fascinatie voor macht en vervreemding, en de focus op menselijke tekortkomingen lopen als een dunne draad door de hele reeks. Ganymedes 1 leest vandaag niet als een verouderd curiosum, maar als een beginpunt: een moment waarop het genre nog zijn stem zocht. Juist in die voorzichtigheid ligt zijn historische waarde.

De top 10 verhalen die me bijbleven:

Eddy C. Bertin – Ik adem je bloed in
Beklemmend en lichamelijk, met een ongebruikelijke intensiteit voor zijn tijd. Horror sluipt hier echt binnen en ondergraaft het veilige idee-verhaal.

Bob van Laerhoven – Jager
Strak en moreel ongemakkelijk. Macht en drang worden niet verklaard maar getoond. Een verhaal dat zijn scherpte bewaart door zijn terughoudendheid.

Simon Rietveld – Rafflesia
Vreemd, licht grotesk en conceptueel sterk. Het idee overheerst, maar blijft hangen door de zorgvuldige dosering van vervreemding.

Lucas Vastenhout – Meesterschap
Psychologische SF met een scherpe hiërarchie-analyse. Minder afgerond dan moderne verhalen, maar inhoudelijk verrassend hard voor 1976.

H.J. Zoethout – De regengod
Mythisch en sociaal tegelijk. De botsing tussen geloof, ritueel en menselijke behoefte wordt sober en effectief neergezet.

Hans Kemming – Een paar kilo U-253
Klassieke idee-SF, helder en functioneel. De uitwerking is beperkt, maar het centrale concept is sterk en goed geplaatst.

Wim Burkunk – Moordgriet
Volks en duister, met een bijna sprookjesachtige wreedheid. Onbehouwen, maar daardoor juist interessant binnen deze bundel.

Bob van Laerhoven – Liefde
Klein en ironisch. Minder urgent dan Jager, maar thematisch scherp in zijn ontleding van emotie als construct.

Christien Reedijk – Kleur
Abstract en suggestief. Het verhaal leunt zwaar op symboliek, maar weet binnen zijn beperkte ruimte een duidelijke spanning op te roepen.

Wim Burkunk – Normaal
Subtiele maatschappijkritiek via het alledaagse. Het blijft braaf, maar toont goed hoe normaliteit als dwangmiddel functioneert.

Met Ganymedes 1 eindigt deze herlezing in nieuwsgierigheid. De bundel is onmiskenbaar een product van zijn tijd, met zijn voorzichtigheid, zijn idee-gedreven verhalen en zijn soms abrupte stiltes, maar juist daarin toont zich een beginpunt. Hier wordt gezocht, afgetast en geprobeerd. Niet alles houdt stand, maar genoeg blijft overeind om te laten zien dat de Nederlandstalige fantastische literatuur al vroeg meer wilde dan escapisme. 

Deze bundel smaakt naar meer omdat hij vragen openlaat. Daarom zullen ook de volgende Ganymedes-delen aan bod komen (dat wordt even spitten in bieb en bij antiquariaten, geen straf). In die opeenvolging ligt de echte belofte: de mogelijkheid om later terug te kijken en in een essay te onderzoeken hoe stijl, thematiek en durf zich hebben verplaatst, verdiept en verhard. Ganymedes vraagt om die lange blik.

Petra Swaelmans
Horror recensente en Wednesday look-alike

Water verpakken - Hervé Suys

Water verpakken laat zich lezen als een speels maar scherpzinnig mozaïek van microficties waarin de pointe vaak pas in de slotzin openklapt. De bundel beweegt lichtvoetig tussen absurdisme, melancholie en maatschappijkritiek, en verkent zowel het alledaagse als het fantastische zonder zich aan één register te binden. Terugkerende mini-cycli, Platero, Volg de gids, Justin Case, creëren een ritme dat de lezer houvast geeft binnen de overvloed aan korte vormen. Suys’ stijl is kaal, precies en ongekunsteld; hij vertrouwt op observatie, timing en onderkoeld humoristisch fatalisme. Tegelijk schuilt in vele stukken een subtiele existentiële onderstroom: verlies, vergankelijkheid, miscommunicatie, en de hardnekkige menselijke neiging tot zelfbedrog. Het boek werkt het best wanneer het verrast, ontroert of ongemerkt een spiegel opheft. Als geheel is het een veelzijdige, lichte maar intelligente collectie die uitnodigt om in kleine doseringen te savoureren.

Aangezien het een beetje ondoenlijk is om ruim 80 verhaaltjes te beoordelen, waarvan er sommige korter zijn dan mijn gemiddeld commentaar, neem ik mijn top 10 en geef die hier weer.

Planeet B

Een speelse maar ambitieuze vertelling die wetenschap, klimaatangst en menselijke overmoed vervlecht. De opbouw groeit van intiem naar kosmisch, met een finale die het hele concept omdraait.

Trovianado

Een inventief absurdistisch verhaal over parallelle universa en een mislukte klimaatoplossing. De vertelstem is geestig, zelfbewust en donker, met een indrukwekkende structurele vondst.

Kleur bekennen

Een subtiel psychologisch portret met tragikomische accenten. Strak gecomponeerd, scherp in observatie, met een slot dat tegelijk luchtig en confronterend werkt.

Het nieuwste moment van de waarheid

Meta, licht en toch ontroerend. Een verhaal over verliefdheid en sociale onzekerheid dat zich elegant in zijn eigen vorm terugvouwt.

De antiekshow

Een geraffineerde miniatuur over ijdelheid en vergankelijkheid. Zuinig geschreven en trefzeker, met een pointe die de volledige scène van nieuwe betekenis voorziet.

Liefste Eva

Een kort maar intens liefdesdrama met een wrange draai. De structuur is helder en de laatste regels geven het geheel een onverwachte emotionele verdieping.

Kiek

Een charmante historische knipoog waarin een ogenschijnlijk banale foto-ervaring uitmondt in een wetenschappelijke anekdote. Lichtvoetig, precies getimed en elegant.

De brief van ons ma

Een krachtig ecologisch statement in de stem van Moeder Aarde. De metafoor is helder en de emotionele ondertoon overtuigend zonder retorische zwaarte.

Bloedbad

Donker en compact, met een titel die doelbewust misleidt. De combinatie van spanning en droge humor werkt bijzonder effectief.

Pop

Een droogkomische miniatuur die speelt met verwachting en ongemak. De onderkoelde toon contrasteert fraai met de bevreemdende situatie en maakt het verhaal opvallend vermakelijk.

Als bundel laat Water verpakken vooral zien hoezeer Suys vertrouwt op de kracht van de pointe, soms ten koste van de diepgang. Zijn microficties flitsen voorbij: licht, vindingrijk, vaak geestig, maar geregeld ook vluchtig. Wanneer hij het ironische masker even afzet, zoals in Kleur bekennen of Planeet B, blijkt dat er wél een schrijver schuilgaat die naar iets groters reikt. Helaas kiest hij vaker voor het veilige spel van de kwinkslag dan voor de risico’s van echte emotionele resonantie. De vele reeksen, Platero, Volg de gids, Justin Case, geven de bundel ritme, maar creëren tegelijk de indruk van een formule die iets te gretig herhaald wordt. Daardoor verliest de verzameling gaandeweg spanning: je voelt wanneer het slotakkoord eraan komt, nog voordat het klinkt. Toch valt de trefzekerheid van zijn taalgebruik niet te ontkennen, net zomin als de charme van zijn luchtige absurdisme. In kleine doseringen werkt deze bundel het best: als een zak verse pralines waarvan je er liever één per dag eet dan tien in één keer. Suys toont een scherp oog voor het menselijke tekort, maar blijft nét iets te vaak toekijken vanaf veilige afstand.

Petra Swaelmans
Horror recensente en Wednesday lookalike